10/09/2026

Domates Fiyatları Bize Türkiye Ekonomisi Hakkında Ne Söylüyor?

Bir Yönetim Muhasebesi Perspektifi — Sınırlarını da Bilerek

DOKTORA DERSİ VAKA ANALİZİ

MUHASEBE–FİNANSMAN / STRATEJİK YÖNETİM MUHASEBESİ

DOMATES FİYATLARI BİZE TÜRKİYE EKONOMİSİ HAKKINDA NE SÖYLÜYOR?

Türkiye’nin Zorlu Makroekonomik Koşullarında Tarımsal Değer Zincirinin Yönetimi: Maliyet–Risk–Finansman–Değer ve Sürdürülebilirlik Perspektifinden Bir Vaka Analizi

Düzey: Doktora
Ders: Muhasebe–Finansman / Stratejik Yönetim Muhasebesi
Süre: 180 dakika
Toplam: 100 puan

I. VAKA: DOMATESİN FİYATINDAN EKONOMİK DEĞERE

Domates, Türkiye tarım sektörünün önemli ürünlerinden biri olmasının ötesinde; üretim maliyetleri, girdi fiyatları, işçilik, enerji, sulama, finansman, fire, lojistik, depolama, kalite, pazarlama, perakende ve tüketici fiyatları arasındaki ilişkinin izlenebildiği önemli bir değer zinciri örneğidir.

Bir kilogram domatesin tarladan tüketiciye ulaşıncaya kadar geçirdiği süreç yalnızca bir üretim faaliyeti değildir.

Bu süreç;

üretim → toplama → sınıflandırma → paketleme → toptan satış → lojistik → depolama → finansman → fire → perakende → tüketici

şeklinde birbirine bağlı çok sayıda ekonomik faaliyeti içermektedir.

Dolayısıyla tüketicinin ödediği fiyat ile üreticinin eline geçen fiyat arasındaki farkın tamamını doğrudan “aracı kârı” veya “piyasa gücü” olarak yorumlamak metodolojik açıdan doğru değildir.

Bu farkın içerisinde;

toplama maliyetleri,
sınıflandırma,
kalite ayrıştırması,
paketleme,
nakliye,
hal ve işlem maliyetleri,
depolama,
soğuk zincir,
finansman maliyeti,
stok taşıma maliyeti,
fire,
kalite kaybı,
işçilik,
enerji,
kira,
sermaye maliyeti,
perakende operasyonları,
vergi ve diğer maliyetler

bulunabilir.

Bu nedenle temel soru yalnızca:

“Domates neden pahalı?”

değildir.

Asıl stratejik yönetim muhasebesi sorusu şudur:

“Bir kilogram satılabilir domatesin üretimden tüketime kadar oluşan gerçek ekonomik maliyeti nedir, bu maliyet hangi aktörler arasında nasıl dağılmaktadır, hangi riskler tarafından değiştirilmektedir ve yaratılan değer nasıl ölçülmelidir?”

II. AĞUSTOS 2026 TÜRKİYE DOMATES PİYASASI: GÖZLENEN VERİLER

Ağustos 2026 dönemine ilişkin farklı veri kaynaklarından elde edilen göstergeler aşağıdaki gibidir.

Antalya Ticaret Borsası Hal Endeksi

Domates için:

Yıllık işlem miktarı değişimi: -%7,88
Yıllık fiyat endeksi değişimi: +%75,56
Aylık işlem miktarı değişimi: -%56,70
Aylık fiyat endeksi değişimi: +%4,10

Üretici ve Piyasa Fiyatları

Üretici ortalama fiyatı:

17,92 TL/kg

Piyasa ortalama fiyatı:

53,12 TL/kg

Buna göre:

Üretici fiyatının piyasa fiyatına oranı:

17,92 / 53,12 ≈ %33,7

Başka bir ifadeyle piyasa fiyatı üretici fiyatının yaklaşık:

53,12 / 17,92 ≈ 2,96 katıdır.

Aradaki mutlak fiyat farkı:

53,12 – 17,92 = 35,20 TL/kg

Enflasyon

Ağustos 2026 yıllık TÜFE:

%31,51

Gıda ve alkolsüz içecekler yıllık enflasyonu:

%33,79

Domates fiyat endeksindeki yıllık %75,56’lık artış;

genel TÜFE’nin yaklaşık 44,05 yüzde puan,
gıda enflasyonunun yaklaşık 41,77 yüzde puan

üzerindedir.

Ancak bu göstergeler farklı kurumların farklı kapsam, örneklem, yöntem ve veri üretim süreçlerine dayandığından, doğrudan nedensellik kanıtı olarak kullanılmamalıdır.

Bu veriler öncelikle tanısal ve analitik göstergeler olarak değerlendirilmelidir.

Özellikle:

Fiyat farkı, tek başına değer paylaşımının veya piyasa gücünün kanıtı değildir.

Bir doktora düzeyindeki analiz, gözlenen fiyat farkının arkasındaki maliyet, risk, kapasite, finansman, fire ve piyasa yapısını araştırmalıdır.

III. ÜRETİCİ İŞLETMENİN MALİYET YAPISI

Bir domates üreticisinin bir üretim döneminde 1.000 kg domates ürettiği varsayılmaktadır.

Üretim maliyetleri aşağıdaki gibidir:

Maliyet Unsuru	Tutar (TL)
Tohum/fide	1.200
Gübre ve bitki besleme	2.000
İlaçlama	1.000
İşçilik	2.500
Enerji ve sulama	1.500
Makine ve amortisman	900
Hasat	1.000
Paketleme	500
Finansman	700
Diğer maliyetler	700
Toplam	12.000

Üretimin fiziksel sonucu ise şöyledir:

%85 birinci kalite / satılabilir ürün
%10 düşük kalite / daha düşük fiyatla satılabilir ürün
%5 ekonomik olarak satılamayan ürün

Bu durumda 1.000 kg üretimin tamamının ekonomik olarak aynı değerde olmadığı görülmektedir.

Örneğin yalnızca birinci kalite ürün dikkate alındığında:

1.000 × %85 = 850 kg

satılabilir birinci kalite ürün elde edilmektedir.

Dolayısıyla klasik muhasebe açısından:

12.000 TL / 1.000 kg = 12 TL/kg

olarak görünen üretim maliyeti, satılabilir birinci kalite ürün açısından farklılaşmaktadır.

Birinci kalite satılabilir ürün esas alınırsa:

12.000 / 850 = 14,12 TL/kg

olmaktadır.

Bu örnek, fire ve kalite kaybının yalnızca “stok miktarındaki azalma” olmadığını; satılabilir ürün başına ekonomik maliyeti yükselten bir unsur olduğunu göstermektedir.

Ancak %15’lik kayıp oranı bu vaka için varsayımsal bir örnektir ve genel sektör fire oranı olarak kabul edilmemelidir.

IV. “SATILABİLİR ÜRÜN MALİYETİ” PROBLEMİ

Geleneksel üretim maliyeti hesabı çoğu zaman:

Toplam maliyet / üretilen miktar

formülüne dayanır.

Ancak tarımsal ürünlerde ekonomik karar açısından daha anlamlı bir yaklaşım:

Satılabilir Ürün Maliyeti = Toplam Ekonomik Maliyet / Satılabilir Miktar

şeklinde kurulabilir.

Buna paralel olarak:

Satılabilirlik Oranı = Satılabilir Miktar / Toplam Üretim Miktarı

olarak tanımlanabilir.

Bu yaklaşım, yönetim muhasebesinin yalnızca “ne kadar ürettik?” sorusundan “ne kadarını ekonomik değere dönüştürebildik?” sorusuna geçmesini sağlar.

Buradaki temel ayrım:

Üretim miktarı ≠ Satılabilir miktar ≠ Ekonomik değer

şeklindedir.

V. DEĞER ZİNCİRİ MALİYETLERİ

Domatesin üreticiden tüketiciye ulaşıncaya kadar karşılaştığı ortalama değer zinciri maliyetlerinin aşağıdaki şekilde gerçekleştiği varsayılmaktadır:

Değer Zinciri Unsuru	Ortalama Maliyet (TL/kg)
Toplama / ilk taşıma	1,20
Sınıflandırma	0,80
Paketleme	1,50
Toptancı hal işlemleri	1,00
Lojistik	2,20
Depolama / soğuk zincir	1,30
Finansman / stok taşıma	1,10
Fire / kalite kaybı	1,40
Perakende operasyonları	4,00

Bu maliyetler, üretici fiyatı ile tüketici fiyatı arasındaki farkın tek başına “kâr” olmadığını göstermeye yönelik analitik vaka verileridir.

Bununla birlikte öğrencinin bu maliyetlerin:

hangi aktör tarafından üstlenildiğini,
hangi maliyet sürücüsünden kaynaklandığını,
hangi riskle ilişkili olduğunu,
hangi koşullarda değişebileceğini

ayrıca değerlendirmesi beklenmektedir.

VI. FİNANSMAN KOŞULLARI

İşletmenin finansman yapısına ilişkin aşağıdaki varsayımlar kullanılacaktır:

Yıllık nominal borçlanma maliyeti: %36
Özkaynak maliyeti: %28
Hedef borç/özkaynak oranı: 0,75
Ortalama işletme sermayesi dönemi: 6 ay

Öğrenciler gerekli gördükleri durumlarda ilave varsayımlar oluşturabilirler.

Ancak her varsayım:

açıkça belirtilmeli,
gerekçelendirilmeli,
hesaplamada tutarlı biçimde kullanılmalıdır.

Özellikle yüksek faiz ve uzun stok taşıma süresi birlikte değerlendirildiğinde, finansman maliyetinin kilogram başına ekonomik maliyet üzerindeki etkisi analiz edilmelidir.

VII. STRATEJİK YATIRIM KARARI: SOĞUK ZİNCİR VE KALİTE YÖNETİMİ

İşletme, fire ve kalite kayıplarını azaltmak amacıyla:

2.500 TL

tutarında bir soğuk zincir / kalite yönetimi yatırımı yapmayı değerlendirmektedir.

Yatırım sonucunda satılabilir ürün oranının:

%85’ten %92’ye

çıkabileceği öngörülmektedir.

Ancak yatırımın:

ekonomik ömrü,
yıllık nakit akışları,
enerji tüketimi,
bakım maliyeti,
kapasite kullanım oranı,
finansman yöntemi,
amortisman süresi,
beklenen fiyatlar,
fire azalmasının ekonomik etkisi

vakada ayrıca verilmemiştir.

Öğrencinin bu unsurlar için makul ve gerekçeli varsayımlar geliştirmesi beklenmektedir.

Bu nedenle öğrencinin yalnızca “fire azalırsa yatırım yapılmalıdır” şeklinde cevap vermesi yeterli değildir.

Yatırım;

NPV, IRR, geri ödeme süresi, risk, kapasite kullanımı ve alternatif maliyet

açısından değerlendirilmelidir.

Ayrıca:

Her fire azaltıcı yatırım otomatik olarak ekonomik olarak doğru yatırım değildir.

VIII. STRATEJİK SENARYOLAR

İşletmenin karşılaşabileceği beş temel senaryo aşağıdaki gibidir.

Senaryo A — Fiyat Şoku

Piyasa satış fiyatı:

%20 azalacaktır.

Senaryo B — Enerji Şoku

Enerji ve sulama maliyetleri:

%30 artacaktır.

Senaryo C — Fire Azaltımı

Satılabilir ürün oranı:

%85’ten %92’ye çıkacaktır.

Senaryo D — Finansman Şoku

Finansman maliyeti:

10 yüzde puan artacaktır.

Senaryo E — Su Kısıtı

Üretim kapasitesi:

%15 azalacak

ve birim sulama maliyeti:

%10 artacaktır.

Öğrencinin bu senaryoları tek tek değerlendirmesi ve gerekli gördüğü durumlarda birlikte gerçekleşebileceklerini de dikkate alması beklenmektedir.

IX. NEFTÇİ PERSPEKTİFİNDEN FİNANSAL MÜHENDİSLİK

Finansal mühendislik yaklaşımında temel düşünce, mevcut finansal araçları yalnızca kullanmak değil; nakit akışlarını, riskleri, vergi etkilerini, likiditeyi ve düzenleyici kısıtları birlikte değerlendirerek istenen risk profilini mümkün olan en düşük maliyetle oluşturabilmektir.

Bu yaklaşımda finansal mühendislik;

riskin ortadan kaldırılması

değil,

riskin tanımlanması, fiyatlanması, paylaşılması, sınırlandırılması ve mümkün olduğunca yönetilebilir hale getirilmesi

olarak değerlendirilebilir.

Bu perspektiften bakıldığında sürdürülebilir değer, kısa vadeli finansal arbitrajdan farklıdır.

Sürdürülebilir değer;

uzun vadeli nakit akışı istikrarını,
risklerin dengeli paylaşımını,
finansman kapasitesini,
kurumsal güvenilirliği,
şeffaflığı,
ekonomik dayanıklılığı

içermelidir.

Bu nedenle:

Finansal mühendislik ekonomik değer yaratabilir; ancak ekonomik değer yaratmadan yalnızca riskin başka bir tarafa aktarılması sürdürülebilir değer değildir.

X. TFRS/TMS – VUK/TDMS–TDHP DUALİZMİ

Türkiye’deki işletmeler açısından finansal raporlama ile vergi muhasebesinin amaçları her zaman aynı değildir.

Genel olarak:

VUK / TDMS–TDHP

Vergi matrahının belirlenmesi ve yasal muhasebe kayıtlarının oluşturulması açısından önem taşır.

TFRS/TMS

Yatırımcılar ve diğer finansal tablo kullanıcıları açısından ekonomik olayların daha geniş finansal raporlama çerçevesinde sunulmasını amaçlar.

Bu farklılıklar;

ölçüm,
değerleme,
ertelenmiş vergi,
finansal araçlar,
karşılıklar,
amortisman,
enflasyon muhasebesi,
gerçeğe uygun değer,
finansal risklerin sunumu

gibi alanlarda farklı sonuçlar doğurabilir.

Dolayısıyla aynı işletmenin farklı raporlama amaçları altında farklı finansal görünümler üretmesi mümkündür.

Ancak burada kritik soru şudur:

Farklı raporlama amaçlarının bulunması, ekonomik gerçekliğin farklı biçimlerde görünmesini doğal mı kılar; yoksa bu farklılıklar zaman zaman ekonomik risklerin görünürlüğünü azaltabilecek bir alan da yaratabilir mi?

Doktora düzeyinde bu soruya tek taraflı cevap verilmemelidir.

Öğrenci;

raporlama farklılığı ile muhasebe manipülasyonu arasındaki ayrımı

tartışmalıdır.

Aynı şekilde vergi/regülasyon farklılıklarının tamamını “arbitraj” olarak nitelendirmek de doğru değildir.

Temel ayrım:

Vergisel optimizasyon ≠ muhasebe manipülasyonu ≠ finansal mühendislik ≠ ekonomik değer yaratma

olmalıdır.

XI. REGÜLASYON, BOŞLUKLAR VE SİSTEMİK RİSK

Finansal mühendislik, düzenleyici sistemin sınırlarını da dikkate alır.

Düzenlemelerin gecikmeli güncellenmesi veya farklı düzenlemeler arasındaki uyumsuzluklar, bazı aktörlere kısa vadeli avantajlar sağlayabilir.

Ancak bir düzenleyici boşluğun ekonomik olarak kullanılabilir olması, onun toplumsal olarak sürdürülebilir olduğu anlamına gelmez.

Bu noktada:

Kısa vadeli mühendislik kazancı

ile

uzun vadeli sistemik güven

arasında ayrım yapılmalıdır.

Finansal sistemde risk görünmez hale getirilebilir; ancak görünmez hale getirilen risk ortadan kalkmış olmaz.

Bu nedenle öğrenci şu önermeyi tartışmalıdır:

“Riskin muhasebe veya finansal yapı içerisinde görünürlüğünün azalması, riskin ekonomik olarak ortadan kalktığı anlamına gelmez.”

Bu yaklaşım özellikle 2008 küresel finansal krizinden çıkarılan derslerle birlikte değerlendirilebilir.

Ancak öğrencinin tarihsel analojiyi doğrudan Türkiye’deki herhangi bir güncel olaya eşitlemesi beklenmemektedir.

XII. SOSYAL SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK VE SERVET TRANSFERİ

Yüksek enflasyon ortamında ekonomik değer yalnızca işletmeler arasında değil, ekonomik aktörler arasında da yeniden dağıtılabilir.

Parasal varlık tutan kesimler ile reel varlık, borç veya fiyatlama gücü bulunan kesimler enflasyonist süreçlerden aynı şekilde etkilenmeyebilir.

Bu durum;

gelir dağılımı,
servet dağılımı,
finansal kapsayıcılık,
finansal okuryazarlık,
güven

üzerinde etkiler yaratabilir.

Bu nedenle sürdürülebilirlik yalnızca:

“işletme kâr ediyor mu?”

sorusuyla sınırlı değildir.

Aynı zamanda:

“Bu değer nasıl yaratılıyor, kim tarafından üstlenilen risk karşılığında oluşuyor ve ekonomik değer zincirinde nasıl dağılıyor?”

sorusunu da gerektirir.

XIII. JEOPOLİTİK VE MAKROEKONOMİK RİSK

Türkiye’nin ekonomik yapısı;

enerji fiyatları,
döviz kuru,
dış finansman,
bölgesel çatışmalar,
tedarik zincirleri,
dış ticaret,
su ve iklim riski,
teknoloji bağımlılığı

gibi faktörlerden etkilenmektedir.

Bu nedenle işletmenin nakit akışları yalnızca işletme içi maliyetlerden oluşmaz.

Makroekonomik ve jeopolitik gelişmeler;

girdi maliyeti → satış fiyatı → finansman maliyeti → stok → çalışma sermayesi → nakit akışı → kârlılık

zincirinin tamamını etkileyebilir.

Finansal mühendislik perspektifinden:

döviz hedge’leri,
faiz riskinden korunma,
emtia bağlantılı finansman,
çeşitlendirilmiş tedarik,
çok taraflı finansman,
sigorta,
sözleşmeye dayalı fiyatlama

gibi araçlar değerlendirilebilir.

Ancak:

Sistemik ve jeopolitik risklerin tamamı hedge edilebilir değildir.

Bu nedenle finansal mühendisliğin sınırları da analiz edilmelidir.

XIV. YÖNETİM MUHASEBESİ AÇISINDAN TEMEL SORUN

Bu vaka, yönetim muhasebesinin yalnızca geçmiş maliyetleri raporlayan bir sistem olmadığını varsaymaktadır.

Yönetim muhasebesinin temel sorusu:

“Bu bilgi yöneticinin hangi kararını değiştirebilir?”

olmalıdır.

Domates örneğinde yönetim muhasebesi;

maliyet → fire → satılabilir ürün → katkı payı → başabaş fiyat → nakit akışı → risk → yatırım kararı

ilişkisini kurmalıdır.

Bu nedenle:

Muhasebe olmadan planlama kördür; planlama olmadan muhasebe hafızadır. Yönetim muhasebesi ise bu hafızayı karara dönüştürme çabasıdır.

XV. STRATEJİK KARARLARDA TEMEL GÖSTERGELER

Vaka kapsamında aşağıdaki göstergelerin hesaplanması veya veri gereksiniminin ortaya konulması beklenmektedir:

Gösterge	Vaka Açısından Durum
Üretici/piyasa fiyat oranı	≈ %33,7
Piyasa/üretici fiyat oranı	≈ 2,96
Fiyat farkı	35,20 TL/kg
Klasik üretim maliyeti	12 TL/kg
Birinci kalite satılabilir ürün miktarı	850 kg
Satılabilir ürün maliyeti	≈ 14,12 TL/kg
Satılabilirlik oranı	%85
Başabaş satış fiyatı	İşletme verilerine bağlı
Fire maliyeti	Hesaplanmalı
Çalışma sermayesi dönüş süresi	6 ay
Finansman maliyeti	%36
Özkaynak maliyeti	%28
Risk düzeltilmiş kârlılık	Veri/varsayım gerekli
Su tüketimi/satılabilir kg	Veri gerekli
Enerji tüketimi/satılabilir kg	Veri gerekli
Karbon yoğunluğu	Veri gerekli
Soğuk zincir yatırım getirisi	Hesaplanmalı

Burada önemli olan yalnızca hesap yapmak değildir.

Öğrencinin:

hangi göstergenin neden gerekli olduğunu

açıklaması beklenmektedir.

XVI. TARIMSAL DEĞER MUHASEBESİ OLGUNLUK MODELİ

Vaka kapsamında öğrencinin aşağıdaki kavramsal gelişim basamaklarını dikkate alması beklenmektedir.

1. Temel Düzey

düzenli kayıt,
maliyet bilgisi,
temel dijital altyapı,
temel teşvik ve destek bilgisi.

2. Değer Zinciri Düzeyi

fiyat/maliyet şeffaflığı,
sözleşmeli üretim,
risk paylaşımı,
lojistik maliyet yönetimi.

3. Planlama Düzeyi

üretim planlaması,
piyasa bilgisi,
risk yönetimi,
su ve iklim senaryoları.

4. Kurumsal Düzey

kooperatifler,
profesyonel yönetişim,
ortak yatırım,
ortak veri altyapısı.

5. Analitik Düzey

ABC,
TDABC,
CVP,
rolling forecast,
senaryo analizi,
risk düzeltilmiş yatırım modelleri,
stratejik maliyet yönetimi.

Bu yapı vaka kapsamında Tarımsal Değer Muhasebesi Olgunluk Modeli (TDMOM) olarak kavramsallaştırılabilir.

Ancak öğrencinin bu modelin ampirik olarak doğrulanmış bir model olmadığını, saha uygulamalarıyla test edilmesi gerektiğini dikkate alması beklenmektedir.

XVII. MİKRO–MESO–MAKRO BAĞLANTISI

Vaka üç farklı analiz düzeyinin birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir.

Mikro Düzey

Maliyet → Fire → Katkı payı → Başabaş fiyat → Nakit akışı

Meso Düzey

Üretici → Kooperatif → Toptancı → Lojistik → Depolama → Perakende

Makro Düzey

Enflasyon → Gıda arzı → İklim → Su → Dış ticaret → Enerji → Finansman → Destek politikaları

Doktora düzeyindeki analiz bu üç düzeyi birbirinden koparmamalıdır.

XVIII. ÖĞRENCİDEN BEKLENEN ANALİZ

Öğrenci, verilen vaka verilerinden hareketle;

hesaplama yapmalı,
varsayım geliştirmeli,
varsayımlarını gerekçelendirmeli,
maliyetleri sınıflandırmalı,
değer zincirini analiz etmeli,
finansman maliyetini değerlendirmeli,
fire etkisini hesaplamalı,
başabaş fiyatı tartışmalı,
senaryo analizi yapmalı,
yatırım kararını değerlendirmeli,
riskleri belirlemeli,
sürdürülebilirlik göstergeleri geliştirmeli,
TFRS/TMS ile VUK/TDMS–TDHP arasındaki farklılıkları tartışmalı,
finansal mühendisliğin fırsat ve sınırlarını ortaya koymalı,
stratejik yönetim muhasebesi modeli önermelidir.

Cevaplar yalnızca tanımlardan oluşmamalıdır.

Hesaplama + yorumlama + eleştirel sorgulama + stratejik değerlendirme + model geliştirme

birlikte kullanılmalıdır.

XIX. DOKTORA VAKA SORULARI

SORU 1 — STRATEJİK MALİYET ANALİZİ VE SATILABİLİR ÜRÜN MALİYETİ

20 PUAN

Verilen üretim maliyetlerinden hareketle;

a) toplam üretim maliyetini hesaplayınız.

b) klasik birim üretim maliyetini hesaplayınız.

c) birinci kalite satılabilir ürün miktarını hesaplayınız.

d) satılabilir ürün maliyetini hesaplayınız.

e) üretim maliyeti ile satılabilir ürün maliyeti arasındaki farkı açıklayınız.

f) fire ve kalite kaybının ekonomik maliyetini değerlendiriniz.

g) işletmenin ekonomik açıdan zarar etmemesi için gerekli minimum satış fiyatını nasıl belirleyeceğinizi açıklayınız.

h) “Üretim miktarını artırmak her zaman kârlılığı artırır” önermesini eleştirel biçimde değerlendiriniz.

Cevabınızda yalnızca formülleri vermeyiniz; sonuçların yönetim kararına etkisini açıklayınız.

SORU 2 — DEĞER ZİNCİRİ, FİYAT FARKI VE DEĞER PAYLAŞIMI

20 PUAN

Üretici fiyatı ile piyasa fiyatı arasındaki farkı analiz ediniz.

a) mutlak fiyat farkını hesaplayınız.

b) üretici/piyasa fiyat oranını hesaplayınız.

c) piyasa/üretici fiyat oranını hesaplayınız.

d) 35,20 TL/kg fiyat farkının neden tamamının “aracı kârı” olarak yorumlanamayacağını açıklayınız.

e) verilen değer zinciri maliyetlerini aktörler ve maliyet sürücüleri açısından değerlendiriniz.

f) fiyat farkının hangi bölümünün maliyet, hangi bölümünün kâr veya risk primi olduğunu belirleyebilmek için hangi ilave verilere ihtiyaç duyulduğunu belirtiniz.

g) piyasa gücü veya aşırı marj iddiasını test etmek için hangi ampirik göstergelerin kullanılabileceğini açıklayınız.

h) değer zinciri maliyetlemesinin stratejik yönetim muhasebesine katkılarını ve sınırlılıklarını tartışınız.

SORU 3 — TDABC, CVP VE STRATEJİK KARAR

20 PUAN

Domates değer zincirindeki faaliyetleri Time-Driven Activity-Based Costing (TDABC) yaklaşımıyla analiz ediniz.

a) işletmede TDABC kapsamında kullanılabilecek faaliyetleri belirleyiniz.

b) her faaliyet için uygun zaman veya kapasite maliyet sürücülerini öneriniz.

c) teorik kapasite ile pratik kapasite arasındaki farkın maliyet analizine etkisini açıklayınız.

d) üretici için maliyet–hacim–kâr (CVP) analizinin nasıl kurulacağını gösteriniz.

e) başabaş satış fiyatının nasıl hesaplanacağını açıklayınız.

f) piyasa fiyatı başabaş fiyatın altında kalırsa işletmenin hangi stratejik seçenekleri değerlendirmesi gerektiğini açıklayınız.

g) fiyat, enerji, fire ve finansman şoklarını CVP analiziyle birlikte değerlendiriniz.

h) doğrusal CVP modelinin tarımsal üretimde hangi koşullarda yetersiz kalabileceğini ve neden senaryo analizine ihtiyaç duyulduğunu tartışınız.

SORU 4 — FİNANSMAN, RİSK VE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK

20 PUAN

İşletmenin %36 borçlanma maliyeti, %28 özkaynak maliyeti ve 6 aylık çalışma sermayesi süresini dikkate alarak;

a) finansman maliyetinin ürün başına ekonomik maliyete etkisini değerlendiriniz.

b) stok taşıma süresi ile finansman maliyeti arasındaki ilişkiyi açıklayınız.

c) fire ile çalışma sermayesi arasındaki ilişkiyi analiz ediniz.

d) faiz ve döviz risklerinin işletmenin nakit akışına etkisini açıklayınız.

e) iklim ve su risklerinin yalnızca çevresel değil, aynı zamanda finansal ve stratejik riskler olduğunu gösteriniz.

f) en az üç sürdürülebilirlik KPI’ı öneriniz.

Örneğin:

m³ su / satılabilir kg,
kWh / satılabilir kg,
fire oranı,
karbon yoğunluğu,
finansman maliyeti / üretim,
toplam maliyet / satılabilir ürün.

g) sözleşmeli üretimde;

maliyet endeksleme,
taban fiyat,
kalite primi,
risk paylaşımı

gibi mekanizmaların nasıl kullanılabileceğini tartışınız.

h) sürdürülebilirlik hedeflerinin işletme stratejisine nasıl bağlanabileceğini açıklayınız.

SORU 5 — STRATEJİK FİNANSAL MÜHENDİSLİK, MUHASEBE DUALİZMİ VE SÜRDÜRÜLEBİLİR DEĞER MODELİ

20 PUAN

Salih Neftçi’nin Principles of Financial Engineering yaklaşımından hareketle finansal mühendislik, mevcut finansal araçları yalnızca kullanmak değil; nakit akışlarını, riskleri, vergileri, likiditeyi ve düzenleyici kısıtları birlikte değerlendirerek belirli bir risk profiline uygun biçimde yeniden tasarlamak olarak ele alınabilir.

Domates değer zincirinde ortaya çıkan maliyet, fire, fiyat, finansman, çalışma sermayesi ve risk verilerini bu perspektifle değerlendiriniz.

a)

TFRS/TMS ile VUK/TDMS–TDHP arasındaki farklılıkların işletmenin ekonomik gerçekliğinin algılanması üzerindeki etkisini açıklayınız.

Bu farklılıkların hangi koşullarda:

vergi/regülasyon arbitrajı

ve hangi koşullarda:

farklı raporlama amaçlarının doğal sonucu

olarak değerlendirilmesi gerektiğini tartışınız.

b)

“Aynı işletme için farklı muhasebe gerçeklikleri” yaklaşımını eleştirel biçimde değerlendiriniz.

Muhasebe sistemlerinin ekonomik gerçeği görünür kılması ile ekonomik gerçekliğin seçici biçimde görünür hale gelmesi arasındaki ilişkiyi tartışınız.

c)

Neftçi perspektifinden domates değer zincirinde finansal mühendisliğin kullanılabileceği en az dört alan belirleyiniz.

Örneğin:

i-çalışma sermayesi finansmanı,

ii-döviz riskinden korunma,

iii-faiz riskinden korunma,

iv-tedarik ve satış sözleşmelerinin yeniden yapılandırılması,

v-stok ve fire riskinin finansal olarak yönetilmesi,

vi-maliyet endeksli sözleşmeler,

vii-üretici–alıcı risk paylaşımı,

viii-sigorta,

ix-türev araçlar,

x-likidite yönetimi,

xi-yatırım finansmanı,

xii-çok taraflı finansman.

Her birinin ekonomik değer yaratma potansiyelini ve taşıdığı riskleri açıklayınız.

d) Aşağıdaki önermeyi domates değer zinciri üzerinden tartışınız:

“Finansal mühendislik ekonomik değer yaratabilir; ancak ekonomik değer yaratmadan yalnızca riskin veya maliyetin başka bir tarafa aktarılması sürdürülebilir değer değildir.”

Aşağıdaki ayrımı kurunuz:

Değer yaratma ≠ risk transferi ≠ muhasebe görünümünün iyileştirilmesi ≠ finansal mühendislik başarısı

e)Türkiye’nin yüksek enflasyon, yüksek finansman maliyeti, jeopolitik belirsizlik, iklim ve su riski altında bulunduğu varsayımıyla işletmenin sürdürülebilir değer üretme kapasitesini ölçmek için bir gösterge seti oluşturunuz.

En az altı gösterge kullanınız.

f) BÜTÜNLEŞTİRİCİ MODEL

Vakadaki;

yönetim muhasebesi,
maliyet muhasebesi,
finansman,
TFRS/TMS,
VUK/TDMS–TDHP,
risk yönetimi,
finansal mühendislik,
sürdürülebilirlik

unsurlarını bir araya getirerek “Tarımsal Stratejik Değer ve Finansal Mühendislik Modeli” öneriniz.

Modeliniz aşağıdaki nedensel zinciri açıklamalıdır:

VERİ → MALİYET → FİRE → DEĞER ZİNCİRİ → RİSK → FİNANSMAN → NAKİT AKIŞI → KÂRLILIK → SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK → STRATEJİK KARAR

Modelinizde ayrıca şu soruya cevap veriniz:

“Finansal mühendislik, muhasebe bilgisini daha iyi karar üretmek için mi yeniden tasarlamaktadır; yoksa doğru denetlenmediğinde ekonomik riskleri yalnızca daha az görünür hale getirme potansiyeli de taşımakta mıdır?”

Cevabınızı yalnızca teorik açıklamalarla sınırlamayınız.

En az bir hesaplama, en az bir senaryo analizi ve en az bir stratejik karar önerisi geliştiriniz.

XX. VAKANIN BÜTÜNLEŞTİRİCİ SORUSU

Bütün soruları birlikte değerlendirdiğinizde aşağıdaki temel soruya cevap veriniz:

“Bir kilogram satılabilir domatesin üretimden tüketime kadar oluşan ekonomik maliyeti, taşıdığı riskler ve yarattığı değer nasıl ölçülmeli ve bu bilgi stratejik kararlara nasıl dönüştürülmelidir?”

Ancak bu soruyu yalnızca tarım sektörü açısından değil;

Türkiye’nin enflasyon, finansman, muhasebe dualizmi, sürdürülebilirlik, regülasyon, jeopolitik ve iklim riskleri

bağlamında değerlendiriniz.

XXI. BEKLENEN DOKTORA DÜZEYİ YAKLAŞIM

Bu vaka için başarılı bir cevap:

1. Hesaplamalıdır.

Verilen sayısal veriler kullanılmalıdır.

2. Varsayım geliştirmelidir.

Eksik veriler için makul varsayımlar oluşturulmalı ve gerekçelendirilmelidir.

3. Eleştirel olmalıdır.

Verilen herhangi bir göstergenin doğrudan nedensellik kanıtı olmadığı fark edilmelidir.

4. Yönetim muhasebesi perspektifi taşımalıdır.

Maliyet bilgisi stratejik karara dönüştürülmelidir.

5. Finansman perspektifi taşımalıdır.

Faiz, çalışma sermayesi, likidite ve risk birlikte değerlendirilmelidir.

6. Finansal mühendislik perspektifi taşımalıdır.

Risklerin yeniden tasarımı ile gerçek ekonomik değer yaratma arasındaki fark kurulmalıdır.

7. Finansal raporlama perspektifi taşımalıdır.

TFRS/TMS ile VUK/TDMS–TDHP arasındaki farklılıklar yalnızca teknik bir muhasebe konusu olarak görülmemelidir.

8. Sürdürülebilirlik perspektifi taşımalıdır.

Su, enerji, iklim, fire, finansman ve ekonomik dayanıklılık birlikte değerlendirilmelidir.

9. Sistem düşüncesi taşımalıdır.

Mikro–meso–makro ilişkisi kurulmalıdır.

10. Model geliştirmelidir.

Öğrenci yalnızca mevcut teorileri aktarmak yerine, vakadan hareketle yeni veya bütünleşik bir stratejik yönetim muhasebesi modeli önermelidir.

XXII. SON TARTIŞMA: MUHASEBENİN SINIRI NEREDE?

Domates fiyatı yalnızca bir fiyat değildir.

O fiyatın arkasında;

emek, toprak, su, enerji, sermaye, finansman, risk, zaman, fire, lojistik, teknoloji, piyasa gücü, düzenleme ve tüketici davranışı

vardır.

Dolayısıyla muhasebenin görevi yalnızca:

“Kaç TL?”

sorusuna cevap vermek değildir.

Daha önemli soru:

“Bu TL’nin arkasında hangi ekonomik gerçeklik var?”

sorusudur.

Finansal mühendislik ise bir sonraki soruyu sorar:

“Bu nakit akışı ve risk yapısı daha dayanıklı hale nasıl getirilebilir?”

Sürdürülebilirlik ise üçüncü soruyu gündeme getirir:

“Bu yapı uzun vadede kim için, hangi risk karşılığında ve hangi değer yaratma biçimiyle sürdürülebilirdir?”

Bu nedenle vaka;

Muhasebe → Görünürlük → Maliyet → Değer → Risk → Finansman → Nakit Akışı → Sürdürülebilirlik → Stratejik Karar

ilişkisini kurmayı amaçlamaktadır.

Sonuç olarak:

Daha fazla kayıt değil; daha iyi karar ve daha iyi politika için muhasebe.

Ve belki de bu vakanın en temel sorusu şudur:

Muhasebe gerçeğin yerine geçmemeli; gerçeği görünür kılmalıdır.

NOT:

Cevabınızı yalnızca ders kitabı bilgilerini aktararak oluşturmayınız.

Veriyi hesaplayınız.
Varsayımı açıkça belirtiniz.
Maliyeti sorgulayınız.
Riski fiyatlayınız.
Finansmanı analiz ediniz.
Değer zincirini görünür kılınız.
Muhasebe farklılıklarını eleştirel biçimde değerlendiriniz.
Finansal mühendisliğin sınırlarını tartışınız.
Sürdürülebilirlik göstergeleri geliştiriniz.
Ve bütün bunları stratejik bir karara dönüştürünüz.

Temel mesele:

Bir kilogram domatesin fiyatını bilmek başka şeydir; o kilogramın gerçek ekonomik maliyetini, taşıdığı riski, yarattığı değeri ve gelecekte sürdürülebilir olup olmadığını bilmek başka şeydir.

Doktora düzeyindeki yönetim muhasebesi analizi, ikinci soruyla başlar.