Odysseus’un Gemisini Kim Yönetiyor?

Homeros ve Odysseia’nın İzinde Muhasebe: Sürdürülebilir Değer, TFRS/TMS–VUK–TDHP ve Ajanik Yapay Zekâ Perspektifi

Who Commands Odysseus’s Ship? Accounting in the Footsteps of Homer and the Odyssey: Sustainable Value, TFRS/TAS–VUK–TDHP, and Agentic Artificial Intelligence Perspective

                     Prof.Dr. Orhan Elmacı,

https://orcid.org/0000-0002-7137-6211,

Bu çalışma Kütahya Dumlupınar Üniversitesi (ROR: https://ror.org/02mn0vt57) tarafından desteklenmiştir.

                                                                                                                   oelmaci@gmail.com 

Çalışma Türü

Kavramsal / Derleme Araştırma Makalesi (Conceptual / Review Paper)

Finansal Destek ve Çıkar Çatışması Bildirimleri
  • Finansal Destek: Bu çalışma herhangi bir kamu, ticari veya kâr amacı gütmeyen kuruluş tarafından doğrudan ya da dolaylı olarak desteklenmemiştir.
  • Çıkar Çatışması Beyanı: Yazar, bu makalenin hazırlanması ve yayımlanması sürecinde herhangi bir çıkar çatışması bulunmadığını beyan eder.
  • Etik Kurul Onayı: Bu çalışma kavramsal/teorik bir araştırma olup, insan veya hayvan denekler üzerinde ampirik veri toplama süreci içermediğinden Etik Kurul Onayı gerektirmemektedir.
  • Yapay Zekâ Kullanım Beyanı: Bu çalışmanın fikir, kurgu ve içerik tasarımında yapay zekâ araçlarından yararlanılmış; ancak metnin fikri sorumluluğu, mesleki muhakemesi ve nihai kontrolü tamamen yazara ait kılınmıştır.
Özet

Bu çalışma, Homeros’un Odysseia destanını hermenötik ve metaforik bir okumayla finansal raporlama, sürdürülebilirlik ve yapay zekâ literatürüyle buluşturarak özgün bir kavramsal model olan Odysseia Muhasebe Yolculuğu Modeli’ni (OMYM) önermektedir. Çalışmada, Türkiye’deki çift yönlü muhasebe yapısı (TFRS/TMS–VUK) ve Tek Düzen Hesap Planı (TDHP), Odysseus’un İthaka’ya dönüş yolculuğu (nostos) üzerinden modellenmekte; sürdürülebilir değer yaratımı uzun vadeli stratejik hedef olarak konumlandırılmaktadır. Üretken yapay zekâdan özerk ajanik yapay zekâ sistemlerine geçildiği bu yeni dönemde, “Odysseus’un gemisini kim yönetiyor?” sorusuna yanıt aranmaktadır. Çalışma, algoritmik karar alma süreçlerinin yaygınlaştığı ajanik YZ çağında dahi finansal muhakeme, etik denetim ve nihai sorumluluğun Human-in-the-Loop (İnsan Denetimindeki Karar Süreci) ilkesi gereğince muhasebe profesyonelleri ve muhasebe ekosistemi paydaşlarında kalması gerektiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Odysseia Muhasebe Yolculuğu Modeli (OMYM), Ajanik Yapay Zekâ, Human-in-the-Loop, Sürdürülebilir Değer, TFRS/TMS, VUK, TDHP.

Abstract

This study proposes the Odyssey Accounting Journey Model (OAJM), an original conceptual framework that integrates Homer’s epic poem, the Odyssey, with financial reporting, sustainability, and artificial intelligence literature through a hermeneutic and metaphorical reading. The study models Turkey’s dual accounting framework (TFRS/TAS–VUK) and the Uniform Chart of Accounts (TDHP) through Odysseus’s journey back to Ithaca (nostos), positioning sustainable value creation as the long-term strategic objective. In this era transitioning from generative AI to autonomous agentic AI systems, the paper addresses the central question: “Who commands Odysseus’s ship?” The study argues that even in the age of agentic AI characterized by automated decision-making, financial judgment, ethical oversight, and ultimate responsibility must remain with accounting professionals and accounting ecosystem stakeholders under the Human-in-the-Loop principle.

Keywords: Odyssey Accounting Journey Model (OAJM), Agentic Artificial Intelligence, Human-in-the-Loop, Sustainable Value, TFRS/TAS, VUK, TDHP.

Odysseus’un Gemisini Kim Yönetiyor?

Homeros’un Odysseia’sı, Troya Savaşı’ndan sonra Odysseus’un İthaka’ya dönüşünü anlatan on yıllık bir nostos’tur. Bu yolculuk, kaynakların, kayıpların, borçların, değer düşüklüklerinin ve nihai dengenin tutulduğu uzun bir muhasebe sürecinin metaforudur. Bugün aynı gemi Türkiye’nin muhasebe denizlerinde yol almaktadır. Haritası TDHP, iki ana rüzgârı TFRS/TMS (uluslararası uyumlu, gerçeğe uygun sunum) ile VUK (vergi odaklı), pusulası sürdürülebilir değer, yeni tayfası ise üretken yapay zekâdan ajanik yapay zekâya geçiş yapan sistemlerdir.

Asıl soru değişmez: Odysseus’un gemisini kim yönetiyor? Ajanik yapay zekâ çağında dümen, Human-in-the-Loop (İnsan Denetimindeki Karar Süreci) ilkesi doğrultusunda muhasebe profesyonelleri ve muhasebe ekosistemi paydaşlarının mesleki yargısında kalmalıdır.Bu çalışmada “Ajanik Yapay Zekâ Perspektifi”, muhasebe süreçlerinin görev planlayabilen ve belirli işlemleri özerk olarak yerine getirebilen yapay zekâ sistemleri bağlamında yeniden değerlendirilmesini ifade etmektedir. Bununla birlikte, finansal muhakeme, etik değerlendirme ve nihai hesap verebilirliğin Human-in-the-Loop (İnsan Denetimindeki Karar Süreci) ilkesi doğrultusunda muhasebe profesyonelleri ve muhasebe ekosistemi paydaşlarının sorumluluğunda kalması gerektiği kabul edilmektedir. Ayrıca, bu çalışmada “muhasebe ekosistemi paydaşları”; muhasebe profesyonellerini, bağımsız denetçileri, işletme yönetimini, düzenleyici kurumları, standart belirleyicileri ve finansal raporlama sürecinde karar veya gözetim sorumluluğu bulunan diğer aktörleri ifade etmektedir.

Athena metaforu, muhasebenin etik, ihtiyatlılık, mesleki yargı ve temel ilkelerini temsil etmektedir. Yolculuk boyunca bu ilkeler rehberlik eder; ancak dümeni tutan her zaman Odysseus’tur.

1. Yolculuğun Temel Çerçevesi

Finansal Raporlamaya İlişkin Kavramsal Çerçeve tüm standartların anayasasıdır. İhtiyaca uygunluk, gerçeğe uygun sunum, karşılaştırılabilirlik, anlaşılabilirlik, ihtiyatlılık ve süreklilik ilkeleri bu çerçevenin temel nitelikleridir (International Accounting Standards Board [IASB], 2018). Türkiye uygulamasında TMS = IAS, TFRS = IFRS birebir karşılıklardır (Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu [KGK], 2026). VUK ayrı bir vergi muhasebesi katmanıdır; farklar genellikle ertelenmiş vergi (TMS 12) ile yönetilir. TDHP her iki sistemi konuşturan ortak dildir.

2. İlgili Yazın: Muhasebe, Anlatı ve Mit

Bu çalışmanın konumlandığı yazın dört kesişen alandan beslenmektedir: (i) muhasebe anlatıları (accounting narratives) yazını, (ii) muhasebede kavramsal metafor kullanımı, (iii) muhasebe ile mitoloji/klasik çalışmalar arasındaki ilişki ve (iv) yapay zekânın muhasebe ve denetim mesleğine entegrasyonuna dair güncel yönetişim yazını. Bu dört alan bir araya geldiğinde, OMYM’nin neden özgün bir katkı sunduğu daha net biçimde görülebilmektedir.

Muhasebe anlatıları yazını, finansal raporlamanın yalnızca sayısal bir kayıt sistemi olmadığını, aynı zamanda anlam üreten bir söylem pratiği olduğunu savunur. Bu geleneğin kapsamlı bir değerlendirmesinde, anlatı temelli muhasebe araştırmalarının kuramsal, yöntemsel ve disipliner gelişimi ele alınmış; anlatının finansal raporlamanın ayrılmaz bir parçası olduğu vurgulanmıştır (Beattie, 2014). Bu bakış açısı, OMYM’nin Odysseia’yı yalnızca süslü bir benzetme değil, muhasebe süreçlerinin anlamlandırılmasına hizmet eden yapısal bir anlatı çerçevesi olarak konumlandırmasını destekler.

Kavramsal metafor kuramı açısından bakıldığında, metaforların yalnızca retorik bir süsleme değil, karmaşık ve soyut alanların (muhasebe gibi) daha somut kaynak alanlar (yolculuk, savaş, doğa gibi) üzerinden kavranmasını sağlayan bilişsel araçlar olduğu kabul edilir (Lakoff & Johnson, 1980). Muhasebe yazınında bu yaklaşım doğrudan uygulanmış; muhasebe söyleminde kullanılan metaforların mesleki kimliği ve algıyı nasıl şekillendirdiği gösterilmiştir (Walters-York, 1996). Sonraki çalışmalar, kavramsal metaforun muhasebe teorisi ve pratiğinin örtük varsayımlarını görünür kılan açıklayıcı bir araç olduğunu ileri sürmüş (Amernic & Craig, 2009) ve metaforun muhasebe eğitimi ile mesleki söylemdeki merkezi rolüne dikkat çekmiştir (Young, 2013). OMYM, bu yazına Homeros kaynaklı bütüncül bir yolculuk metaforu sunarak katkıda bulunmaktadır.

Muhasebe ile mitoloji ve klasik çalışmalar arasındaki ilişki görece az işlenmiş fakat gelişmekte olan bir alandır. Klasik Yunan mitolojisinin kültürel bir kaynak olarak farklı disiplinlerde nasıl yorumlayıcı bir işlev gördüğü geniş biçimde tartışılmıştır (Dowden, 1992); bu kaynak, Odysseus figürünün bilişsel esneklik, ihtiyatlılık ve stratejik akıl yürütme arketipi olarak sosyal bilimlerde nasıl kullanılabileceğine dair teorik zemin sağlamaktadır. OMYM bu zemini, edebiyat veya eğitim bilimlerinden farklı olarak doğrudan muhasebe standartları (TFRS/TMS, VUK, TDHP) ile sistematik biçimde eşleştirerek disiplinlerarası bir köprü kurmaktadır.

Son olarak, yapay zekânın muhasebe ve denetim mesleğine entegrasyonuna ilişkin yazın, üretken yapay zekâdan ajanik yapay zekâya geçişin yönetişim, etik ve hesap verebilirlik boyutlarını merkeze almaktadır. Bu yazın 6. bölümde ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Yukarıdaki dört alanın kesişiminde konumlanan OMYM, mevcut yazında bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır: Homeros’un Odysseia’sını, TFRS/TMS–VUK–TDHP üçlüsünü ve ajanik YZ yönetişimini tek bir kavramsal çerçevede sistematik olarak bütünleştiren bir model henüz önerilmemiştir.

3. Yöntem ve Model Geliştirme Süreci

Bu çalışma kavramsal araştırma yaklaşımını benimsemektedir. Homeros’un Odysseia anlatısı hermenötik ve metafor temelli bir okuma ile değerlendirilmiş; muhasebe standartları, sürdürülebilirlik raporlaması ve yapay zekâ literatürüyle ilişkilendirilerek Odysseia Muhasebe Yolculuğu Modeli (OMYM) geliştirilmiştir. Kavramsal metafor kuramı (Lakoff & Johnson, 1980; Morgan, 1997) ve muhasebede metafor kullanımına ilişkin çalışmalar (Walters-York, 1996; Amernic & Craig, 2009; Young, 2013) teorik zemini oluşturmuştur. Kahramanın yolculuğu arketipi (Campbell, 2008) ve klasik mitoloji yazını (Dowden, 1992) da anlatısal çerçeveye katkı sağlamıştır.

3.1 Model Geliştirme Aşamaları ve Kriterler

OMYM’nin oluşturulmasında üç aşamalı bir nitel analiz süreci izlenmiştir:

  • Kaynak Metin Okuması ve Tematik Kodlama: Homeros’un Odysseia metni (Erhat & Kadir çevirisi) hermenötik yaklaşımla incelenmiş; anlatıdaki ana duraklar (Troya, Polyphemos, Kirke, Sirenler, Skylla & Kharybdis, Helios’un Sığırları, Yeraltı Dünyası, İthaka) risk, kaynak yönetimi, ihtiyatlılık, kâr manipülasyonu ve sürdürülebilirlik temaları altında kodlanmıştır.
  • Muhasebe Standartları ve Yapısal Eşleştirme: Kodlanan temalar, Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (IFRS/TMS-TFRS seti), Türkiye Vergi Usul Kanunu (VUK), Tek Düzen Hesap Planı (TDHP) ve Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlaması Standartları (TSRS) düzenlemeleriyle anlamsal bütünsellik ve işlevsel benzerlik kriterleri doğrultusunda eşleştirilmiştir.
  • Yapay Zekâ ve Yönetişim Entegrasyonu: Model, üretken YZ’den ajanik YZ’ye geçiş sürecindeki karar alma yetkisi ve risk seviyeleri ile ikmal edilerek Human-in-the-Loop (HITL) yönetişim katmanıyla tamamlanmıştır.
4. Sürdürülebilir Değer ve Türkiye’nin Çift Yönlü Muhasebe Sistemi

Klasik muhasebe büyük ölçüde “hesap tutmak”tır. Sürdürülebilir değer ise yalnızca İthaka’ya varmak değil, orada kalıcı, gelecek nesillere aktarılabilir bir düzen kurmaktır. Finansal sermayenin yanı sıra doğal, insanî ve sosyal sermayeyi de hesaba katar.

Türkiye’de bu kavram üç katmanlı bir yapı içinde işler:

  • TFRS/TMS: Gerçeğe uygun sunum, özün önceliği, tahakkuk esası ve sürdürülebilirlik açıklamaları (IFRS S1–S2 / TSRS) üzerinden uzun vadeli değer yaratımını ölçmeye çalışır. Yürürlüğe girecek olan TFRS 18 (Finansal Tablolarda Sunum ve Açıklama) ile birlikte kâr/zarar tablosunda zorunlu hale gelecek olan faaliyet, yatırım ve finansman kategorileri, gerçeğe uygun sunumun yapısını daha da belirginleştirecektir.
  • VUK: Vergi matrahını koruma ve kanuni sınırlarla daha biçimsel ve kamuya hesap verme odaklıdır.
  • TDHP: Her iki sistemi konuşturan ortak dil ve sınıflandırma haritasıdır. TFRS 18 ile gelecek yeni kâr/zarar kategorilerinin gerektirdiği kırılımların TDHP hesap kod yapısına entegrasyonu, TDHP’nin “ortak dil” rolünü önümüzdeki dönemde daha da kritik kılacaktır.

Sürdürülebilir değer, bu üçlünün kesişiminde ortaya çıkar. TFRS/TMS geleceği sorar, VUK bugünkü kanuni durumu sorar, TDHP ise her iki cevabı aynı dilde kayıt altına alır. Farklar genellikle TMS 12 üzerinden yönetilir. IFRS S1 ve S2 ile Türkiye’de sürmekte olan TSRS uyum çalışmaları bu pusulayı güçlendirmektedir (International Sustainability Standards Board [ISSB], 2023; KGK, 2026).

5. Odysseia Muhasebe Yolculuğu Modeli (OMYM)

Bu çalışma, muhasebe süreçlerini Homeros’un anlatısıyla sistematik olarak eşleştiren özgün bir kavramsal model önermektedir.

OMYM açıklayıcı (descriptive) ve kavramsal (conceptual) bir modeldir; ampirik doğrulama iddiası taşımamaktadır. Model, muhasebe standartları, sürdürülebilirlik raporlaması ve yapay zekâ bağlamındaki ilişkileri sistematik biçimde görselleştirmeyi amaçlamaktadır.

Troya (Başlangıç) → Açılış Bilançosu + TDHP → İki Ana Rüzgâr: TFRS/TMS ↔ VUK → Polyphemos Mağarası (Risk & Kayıplar) → Kirke’nin Adası (Kaynak Tüketimi) → Sirenler (Hile & Kısa Vade) → Skylla & Kharybdis (Likidite–Kârlılık Dengesi) → Helios’un Sığırları (Kayıt Dışı & Sürdürülebilirlik İhlali) → Yeraltı Dünyası (Dönem Sonu) → Ajanik Yapay Zekâ (Yeni Tayfa) → Human-in-the-Loop (İnsan Denetimindeki Karar Süreci) → İthaka (Sürdürülebilir Değer + Kalıcı Düzen)

Şekil 1. OMYM Akış Şeması

OMYM doğrusal bir süreç modeli olmaktan ziyade, muhasebe kararlarının yaşam döngüsü boyunca tekrar eden risk, muhakeme ve hesap verebilirlik ilişkilerini temsil eden kavramsal bir yolculuk modelidir. Model, muhasebe profesyonellerini ve muhasebe ekosistemi paydaşlarını yalnızca kayıt tutan aktörler olarak değil, muhasebe yolculuğunu yöneten polytropos aktörler olarak konumlandırmaktadır (Polytropos: Klasik Yunancada “çok yönlü, farklı koşullara uyum sağlayabilen, çok stratejili kişi” anlamına gelir).

6. Odysseia Sahneleriyle Standart ve Süreç Eşleştirmesi

Tablo 1, OMYM’nin sekiz temel sahnesini ilgili muhasebe süreci, standart, risk türü ve ajanik yapay zekânın olası rolü ile birlikte özetlemektedir.

Odyssey SahnesiMuhasebe Süreciİlgili Standart(lar)Risk TürüYZ / Ajanik YZ Rolü
Troya / Yola çıkışAçılış bilançosu, dönem başı sınıflandırmaTMS 1, TFRS 18, TMS 8, TFRS 1, TDHPSınıflandırma hatası, tutarsız açılış verisiOtomatik hesap eşleştirme, anomali taraması
Polyphemos MağarasıRiskli alacaklar, değer düşüklüğü, karşılıklarTFRS 9, TMS 36, TMS 37Beklenen kredi zararı, tahmin hatasıKredi risk skorlama, erken uyarı modelleri
Kirke’nin AdasıDuran varlık ve kaynak yatırımlarıTMS 16, TMS 38, TMS 40, TFRS 16, TMS 23Çevresel/sosyal maliyetin göz ardı edilmesiYaşam döngüsü maliyet simülasyonu
SirenlerHasılat kaydı, dönemsellikTFRS 15, TMS 2, TMS 10Kısa vadeli kâr manipülasyonuOlağandışı hasılat kalıplarının tespiti
Skylla & KharybdisLikidite–kârlılık dengesiTMS 7, TFRS 7, TFRS 13Nakit akışı / kârlılık çelişkisiSenaryo bazlı likidite stres testleri
Helios’un SığırlarıKayıt dışı işlemler, sürdürülebilirlik ihlaliTMS 12, IFRS S1/S2–TSRS, TMS 37Vergi–TFRS farkı, sürdürülebilirlik verisi eksikliğiTutarsızlık ve sapma tespiti (anomaly detection)
Yeraltı DünyasıDönem sonu envanter, ertelenmiş vergiTMS 36, TMS 37, TMS 12, TMS 19, TMS 34Değerleme hatası, aktüeryal varsayım riskiDeğer düşüklüğü testi ön-simülasyonu
İthaka’ya VarışKonsolidasyon, bağımsız denetim, kalıcı düzenTFRS 10–12, TFRS 3, TMS 24, Kavramsal ÇerçeveDenetim kapsam riski, ilişkili taraf ihmaliDenetim kanıtı ön-tarama (HITL onayına tabi)

Tablo 1. Odysseia Sahneleri ile Muhasebe Süreçleri, Standartlar, Riskler ve YZ Rolünün Eşleştirilmesi

7. Ajanik Yapay Zekâ: Yeni Tayfa ve Hesap Verebilirlik

Muhasebe ve finans dünyası, metin üreten ve özet çıkaran “Üretken Yapay Zekâ” (Generative AI) evresinden; planlama yapan, alt görevleri koordine eden ve özerk eylemler gerçekleştiren “Ajanik Yapay Zekâ” (Agentic AI) çağına geçmektedir (ICAEW, 2024; KPMG International, 2024). Geleneksel otomasyondan farklı olarak ajanik sistemler; karmaşık muhasebe süreçlerinde kendi kendine aksiyon alabilen, sapmaları tespit edip düzelten ve kural tabanlı sistemlerin ötesine geçen bir özerklik sergilemektedir.

Uluslararası meslek kuruluşları bu geçişi hâlihazırda kurumsal düzeyde ele almaktadır. Uluslararası Muhasebeciler Federasyonu (IFAC), yapay zekâ tabanlı muhasebe uygulamalarında şeffaflık, hesap verebilirlik ve adalet ilkelerinin gözetilmesi gerektiğini vurgulamaktadır (IFAC, 2023). Uluslararası Denetim ve Güvence Standartları Kurulu (IAASB), yapay zekânın denetim kanıtı toplama ve risk değerlendirme süreçlerini nasıl dönüştürdüğünü inceleyen teknoloji taramaları yayımlamıştır (IAASB, 2022). Uluslararası Etik Standartları Kurulu (IESBA), 2026 yılında yayımladığı personel yayınında, opaklık, öngörülemezlik, veri bağımlılığı, sürekli uyarlanabilirlik, özerklik, ölçeklenebilirlik ve hız gibi ortaya çıkan teknolojilere özgü niteliklerin, mesleki etik ilkelere yönelik tehditleri nasıl doğurduğunu veya güçlendirdiğini ortaya koymuş; teknolojinin otomasyon düzeyi ne olursa olsun nihai muhakeme ve karar sorumluluğunun muhasebecide kaldığını yinelemiştir (IESBA, 2026). Büyük denetim ağlarından Deloitte, ajanik YZ uygulamalarında insan gözetimi, güvenilir denetim izi ve sürekli test/izlemenin finansal raporlama güvenilirliği için vazgeçilmez olduğunu belirtmektedir (Deloitte, 2025). Benzer biçimde EY, denetim platformuna entegre ettiği ajanik YZ yeteneklerini dokuz Sorumlu Yapay Zekâ ilkesi ve EY Yapay Zekâ Güvence Çerçevesi kapsamında konumlandırarak, mesleki şüpheciliğin ve insan muhakemesinin korunmasını açıkça öncelik olarak tanımlamaktadır (EY, 2025).

Ajanik sistemlerin karar alma süreçlerine dâhil olmasıyla birlikte finansal raporlama ve denetimde presence (mevcudiyet), accountability (hesap verebilirlik) ve productive friction (üretken sürtüşme) kavramları yeni bir boyut kazanmaktadır (European Union [EU], 2024; OECD, 2024). Özerk yapay zekâ ajanları yevmiye kaydı oluşturabilir, değer düşüklüğü simülasyonları çalıştırabilir veya ertelenmiş vergi mutabakatlarını yapabilir; ancak bir ajanın hukuki, etik ve finansal sorumluluk üstlenmesi mümkün değildir.

Bu durum, uluslararası yapay zekâ düzenlemelerinde ve muhasebe standartlarında “Human-in-the-Loop” (HITL) ilkesini bir tercih olmaktan çıkarıp kanuni ve etik bir zorunluluk haline getirmektedir (EU, 2024; OECD, 2024). Mesleki yargı, ihtiyatlılık ve hesap verebilirlik, HITL çerçevesinde muhasebe profesyonelleri ve muhasebe ekosistemi paydaşlarının sorumluluğunda kalmalıdır. Finans alanında ve denetimde özerk YZ kullanımında insan sorumluluğunun korunması, düzenleyici ve akademik literatürde de hayati bir ilke olarak vurgulanmaktadır (Zetzsche et al., 2020); IFAC, IAASB, IESBA ve Deloitte/EY gibi uygulayıcı kuruluşların paralel yönde konumlanması, HITL ilkesinin yalnızca akademik bir öneri değil, mesleğin dört bir yanında eşzamanlı olarak billurlaşan bir yönetişim normu olduğunu göstermektedir.

8. Literatüre Katkılar

Bu çalışma üç ana alanda özgün katkı sunmaktadır:

  • Kuramsal ve Metaforik Katkı: Homeros’un Odysseia anlatısını muhasebe standartlarıyla (TFRS/TMS-VUK-TDHP-TSRS) sistematik olarak eşleştiren özgün bir kavramsal model (OMYM) sunmaktadır.
  • Sistemik Entegrasyon Katkısı: Türkiye’deki çift yönlü muhasebe yapısını ve TFRS 18 ile dönüşen TDHP dilini, sürdürülebilir değer pusulası altında bütüncül bir çerçeveye oturtmaktadır.
  • Yönetişim ve Teknolojik Katkı: Ajanik Yapay Zekâ (Agentic AI) çağında Human-in-the-Loop (HITL) ilkesini yalnızca bireysel muhasebeci sorumluluğu olarak değil; muhasebe profesyonelleri, denetçiler, yönetim ve düzenleyici kurumları kapsayan muhasebe ekosistemi paydaşlarının ortak yönetişim sorumluluğu olarak yeniden kavramsallaştırmaktadır.
9. Sınırlılıklar

Bu çalışma kavramsal olup ampirik doğrulama amacı taşımamaktadır. OMYM’nin geçerliliği farklı ülke uygulamalarında ve farklı kurumsal bağlamlarda henüz test edilmemiştir. Homeros’un Odysseia’sından türetilen metaforik eşleştirmeler, doğası gereği yorumlayıcı (interpretive) bir nitelik taşımakta olup, alternatif okumalara açıktır. Ayrıca model, Türkiye’nin TFRS/TMS–VUK–TDHP üçlü yapısı temelinde geliştirildiğinden, farklı ulusal muhasebe rejimlerine genellenebilirliği sınırlı olabilir. Son olarak, ajanik yapay zekâya ilişkin değerlendirmeler hızla gelişen bir teknoloji ve düzenleyici ortama dayandığından, bu bölümdeki gözlemlerin zaman içinde güncellenmesi gerekebilir.

10. Sonuç: Polytropos Muhasebe Ekosistemi ve Dümen

Odysseus polytropos’tu. Bugünün muhasebe profesyonelleri ve muhasebe ekosistemi paydaşları da öyle olmak zorundadır: TDHP dilini konuşur, tüm TMS/TFRS setini bilir, VUK gerçekliğini unutmaz, sürdürülebilir değeri hedefler, ajanik YZ’yi kontrollü tayfa olarak kullanır ve her durumda Human-in-the-Loop çerçevesinde kalarak dümeni elinde tutar.

Yapay zekâ kürek çekebilir. Standartlar rotayı çizebilir. TDHP haritayı gösterebilir. TFRS ve VUK rüzgârın yönünü açıklayabilir. Athena metaforu etik ve ihtiyatlılığı hatırlatabilir. Ancak rotayı seçen, sorumluluğu üstlenen ve İthaka’ya ulaşacak son kararı veren hâlâ muhasebe profesyonelleri ve muhasebe ekosistemi paydaşlarıdır.

Odysseus’un gerçek başarısı yalnızca İthaka’ya ulaşması değil, yolculuk boyunca muhakemesini kaybetmemesidir. Muhasebenin geleceğinde de başarı, yalnızca yapay zekâ destekli daha hızlı kararlar almak değil; sürdürülebilir değeri, etik ilkeleri ve hesap verebilirliği Human-in-the-Loop yaklaşımı içinde koruyabilmektir. Bu nedenle Odysseus’un gemisini yöneten bugün de yapay zekâ değil; Human-in-the-Loop ilkesi doğrultusunda mesleki yargıyı kullanan muhasebe profesyonelleri ve muhasebe ekosistemi paydaşlarıdır. Çünkü muhasebenin nihai sorumluluğu algoritmalara değil, hesap verebilir insan muhakemesine aittir.

OMYM, muhasebeyi yalnızca teknik bir kayıt sistemi olarak değil; sürdürülebilir değer yaratımı, etik yönetişim ve insan merkezli yapay zekâ çağında stratejik karar verme disiplini olarak yeniden yorumlamaktadır.

10.1 Gelecek Araştırma Önerileri

Kavramsal ve açıklayıcı bir nitelik taşıyan OMYM’nin gelecekteki ampirik araştırmalarla test edilmesi modelin geçerliliğini pekiştirecektir:

  • Nitel Araştırmalar: Muhasebe profesyonelleri, bağımsız denetçiler ve CFO’lar ile derinlemesine mülakatlar yapılarak OMYM’de tanımlanan sahnelerin (Sirenler-kâr manipülasyonu, Polyphemos-değer düşüklüğü vb.) uygulamadaki algısı incelenebilir.
  • Nicel ve Karma Çalışmalar: Delphi tekniği veya Yapısal Eşitlik Modeli (SEM) kullanılarak, ajanik YZ kullanım düzeyi ile mesleki yargı/HITL algısı arasındaki ilişki ampirik olarak ölçülebilir.
  • Sektörel Örnek Olaylar: TFRS 18 ve TSRS raporlama süreçlerine erken uyum sağlayan işletmelerde ajanik YZ entegrasyonu durum çalışması (case study) olarak ele alınabilir.
  • Ülkeler Arası Karşılaştırma (Cross-country comparison): OMYM’nin farklı ulusal muhasebe rejimlerinde (örn. tek-katmanlı IFRS uygulayan ülkeler ile Türkiye’deki çift-katmanlı yapı arasında) karşılaştırmalı biçimde test edilmesi.
  • Deneysel Çalışmalar (Experimental studies): Muhasebe öğrencileri veya profesyonellerinde metafor temelli öğretim materyallerinin (OMYM gibi) standart okuryazarlığı üzerindeki etkisinin deneysel tasarımlarla sınanması.
  • Yapay Zekâ Destekli Denetim (AI-assisted auditing): Ajanik YZ araçlarının denetim kanıtı toplama ve mesleki şüphecilik üzerindeki etkisinin saha çalışmalarıyla incelenmesi.
  • Sürdürülebilirlik Güvencesi (Sustainability assurance): TSRS kapsamında sunulan sürdürülebilirlik bilgilerinin güvence süreçlerinde OMYM’nin rehberlik potansiyelinin araştırılması.
  • Dijital Muhasebe Ekosistemleri (Digital accounting ecosystems): TDHP, TFRS/TMS ve ajanik YZ’nin birlikte işlediği uçtan uca dijital raporlama ekosistemlerinin OMYM merceğinden haritalandırılması.
Ek-1: Güncel IAS/TMS ve IFRS/TFRS Standart Envanteri (2026 itibarıyla)
  • IAS / TMS: TMS/IAS 1, 2, 7, 8, 10, 12, 16, 19, 20, 21, 23, 24, 26, 27, 28, 29, 32, 33, 34, 36, 37, 38, 40, 41.
  • IFRS / TFRS: TFRS/IFRS 1, 2, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 16, 17.
  • Yakında yürürlüğe girecekler: TFRS/IFRS 18 (2027), TFRS/IFRS 19 (2027).
  • Sürdürülebilirlik: IFRS S1, IFRS S2 (Türkiye’de TSRS uyum çalışmaları sürmektedir).
Kaynakça

Amernic, J., & Craig, R. (2009). Understanding accounting through conceptual metaphor: ACCOUNTING IS AN INSTRUMENT? Critical Perspectives on Accounting, 20(8), 875–883. https://www.researchgate.net/publication/247303925_Understanding_accounting_through_conceptual_metaphor_ACCOUNTING_IS_AN_INSTRUMENT

Beattie, V. (2014). Accounting narratives and the narrative turn in accounting research: Issues, theory, methodology, methods and a research framework. The British Accounting Review, 46(2), 111–134.                     

https://doi.org/10.1016/j.bar.2014.05.001 https://ideas.repec.org/a/eee/bracre/v46y2014i2p111-134.html 

Campbell, J. (2008). The hero with a thousand faces (3rd ed.). New World Library.

Deloitte. (2025). AI transparency and reliability in finance and accounting: Understanding how AI can impact financial audits. Deloitte Development LLC. https://www.deloitte.com/us/en/services/audit-assurance/blogs/accounting-finance/ai-finance-accounting-data-transparency-management.html

Dowden, K. (1992). The uses of Greek mythology. Routledge. https://ia601601.us.archive.org/10/items/TheUsesOfGreekMythology/Dowden1992TheUsesOfGreekMythologyapproachingThe-.pdf

European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj/eng

EY. (2025). EY announces large-scale integration of leading-edge AI technology into global Assurance technology platform [Basın açıklaması]. https://www.ey.com/en_gl/newsroom/2025/04/ey-announces-large-scale-integration-of-leading-edge-ai-technology-into-global-assurance-technology-platform

Homeros. (2015). Odysseia (A. Erhat & A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eser yaklaşık MÖ 8. yüzyıl)  https://www.scribd.com/document/433936867/1825-Odysseia-Homeros-Chev-Azra-Erhat-AQadir-1984-419s-pdf

ICAEW. (2024). Artificial intelligence and the future of accountancy. ICAEW Thought Leadership. https://www.icaew.com/-/media/corporate/files/technical/technology/thought-leadership/artificial-intelligence.ashx

International Accounting Standards Board. (2018). Conceptual framework for financial reporting. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/conceptual-framework/

International Auditing and Assurance Standards Board. (2022). Digital technology market scan: Artificial intelligence—A primer. IAASB. https://www.iaasb.org/news-events/2022-03/iaasb-digital-technology-market-scan-artificial-intelligence-primer

International Ethics Standards Board for Accountants. (2026). Emerging technologies: A characteristics-based approach to ethical considerations for professional accountants. IESBA.

International Federation of Accountants. (2023). Ethical considerations in AI-based accounting practices. IFAC. https://www.ethicsboard.org/publications/emerging-technologies-characteristics-based-approach-ethical-considerations-professional-accountants

International Sustainability Standards Board. (2023). IFRS S1 General requirements for disclosure of sustainability-related financial information. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/issued-standards/ifrs-sustainability-standards-navigator/ifrs-s1-general-requirements/

International Sustainability Standards Board. (2023). IFRS S2 Climate-related disclosures. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/issued-standards/ifrs-sustainability-standards-navigator/ifrs-s2-climate-related-disclosures/

Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu. (2026). TFRS 2026 seti (Kırmızı Kitap ve Mavi Kitap). https://www.kgk.gov.tr

KPMG International. (2024). AI in financial reporting and audit: Navigating the new era. KPMG International. https://kpmg.com/NavigatingAIinAudit

Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press. https://files.blogs.baruch.cuny.edu/wp-content/blogs.dir/3993/files/2015/07/LakoffJohnson_MetaphorsWeLiveBy.pdf

Morgan, G. (1997). Images of organization (2nd ed.). Sage Publications. https://www.scribd.com/document/616187022/Images-of-Organization-Gareth-Morgan-z-lib-org

Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). OECD recommendation of the Council on Artificial Intelligence. OECD Legal Instruments, OECD/LEGAL/0449.

Walters-York, L. M. (1996). Metaphor in accounting discourse. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 9(5), 45–70. https://doi.org/10.1108/09513579610367242

Young, J. J. (2013). Devil’s advocate: The importance of metaphors. Accounting Horizons, 27(4), 877–886. https://doi.org/10.2308/acch-10369

Zetzsche, D. A., Arner, D. W., Buckley, R. P., & Tang, B. (2020). Artificial intelligence in finance: Putting the human in the loop. University of Hong Kong Faculty of Law Research Paper No. 2020/006. https://ac-landing-pages-user-uploads-production.s3.amazonaws.com/0000049303/50dc584c-9034-445f-a459-84aecbd28829.pdf

Loading

Önceki
Back To Top